کتابهای مرتبط با این مطلب
-
فناوری
0 تومان
-
دانشنامه تصویری دبستان
0 تومان
-
تفکر برتر
0 تومان
مطلب بعدی را از دست ندهید
راهنمای خرید، معرفی چاپهای تازه و تخفیفهای مناسبتی.
پرخوانندهترینها
کتاب لیلی و مجنون، یکی از شاهکارهای ادبی نظامی گنجوی و سومین بخش از خمسه اوست. این مثنوی عاشقانه که در حدود ۴۷۰۰ بیت سروده شده، داستان عشق افسانهای لیلی و مجنون را به زیباترین شکل ممکن روایت میکند. در زندگینامه نظامی آمده است که او برای این داستان، وزن هزج را برگزیده که پیش از او در اشعار عاشقانه رایج نبوده است. به همین دلیل، لیلی و مجنون را میتوان اولین منظومه عاشقانهای دانست که با این وزن سروده شده و بعدها این وزن به عنوان یکی از رایجترین اوزان برای سرودن اشعار عاشقانه به کار گرفته شد.
در مقایسه با داستان خسرو و شیرین، عشق لیلی و مجنون از حالت زمینی و جسمانی به سمت یک عشق پاک و عرفانی سوق داده شده است. نظامی با بهرهگیری از این تفاوت، تلاش کرده تا به عشق این دو رنگ و بویی عرفانی ببخشد. به همین دلیل، در طول داستان به نکات عرفانی و پند و اندرزهای اخلاقی پرداخته است. عشق مطرح شده در این داستان، پاک و منزه است که به عنوان عشق عذری شناخته میشود.
زندگینامه لیلی و مجنون
همانطور که گفته شد، داستان عاشقانه لیلی و مجنون، یکی از مشهورترین افسانههای ادبیات فارسی است. بسیاری بر این باورند که ریشههای این داستان در واقعیت نهفته است. به گفته برخی محققان، شخصیتهای اصلی این داستان، یعنی لیلی و مجنون، افرادی واقعی بودهاند که در شبه جزیره عربستان میزیستهاند. دکتر حشمت مؤید، ایرانشناس نامآور، معتقد است که مجنون لقب شاعری عرب به نام قیس ابن الملوح عامری بوده که در قرن دوم هجری میزیسته و در قبیله نجد ساکن بوده است.
قیس که شیفته دختری به نام لیلی عامریه از همان قبیله بوده، اشعاری عاشقانه و حزین در وصف او سروده است. این اشعار به سرعت در میان اعراب رواج یافته و مورد توجه بسیاری قرار گرفته است. با گذشت زمان و بازنویسیهای متعدد توسط نویسندگان مختلف، داستان لیلی و مجنون دستخوش تغییرات بسیاری شده و به شکل کنونی درآمده است. به عبارت دیگر، افسانه لیلی و مجنون، ترکیبی از واقعیت تاریخی و خیالپردازیهای ادبی است.
داستان لیلی و مجنون به زبان ساده
داستان لیلی و مجنون روایت عشق نافرجام قیس و لیلی است؛ دو نوجوان که در مکتب به یکدیگر دل میبندند، اما مخالفت خانوادهها مانع ازدواجشان میشود. قیس پس از جدایی چنان بیقرار میشود که مردم او را «مجنون» مینامند. لیلی نیز با وجود ازدواج اجباری با ابنسلام، عشق قیس را فراموش نمیکند. این دو در زندگی به یکدیگر نمیرسند و داستان با مرگ لیلی و جاندادن مجنون بر مزار او پایان مییابد.
بازگویی زیر بر پایه ترتیب رویدادها در منظومه لیلی و مجنون نظامی نوشته شده است.
تولد قیس و آشنایی با لیلی در مکتب
داستان با معرفی مردی ثروتمند و بزرگ از خاندان عامریان آغاز میشود که با وجود برخورداری از مال و جایگاه، فرزندی ندارد. او سالها در آرزوی داشتن وارث دعا و بخشش میکند تا سرانجام صاحب پسری زیبا و باهوش میشود. پدر نام فرزندش را قیس میگذارد و او را با محبت فراوان پرورش میدهد.

قیس وقتی به سن آموزش میرسد، برای درسخواندن به مکتب فرستاده میشود. در آن مکتب، پسران و دخترانی از خانوادهها و طایفههای مختلف کنار یکدیگر درس میخوانند. در میان آنان دختری به نام لیلی حضور دارد که زیبایی و رفتار دلنشینش توجه قیس را جلب میکند.
علاقه قیس یکطرفه نیست؛ لیلی نیز به او دل میبندد. درحالیکه دیگر شاگردان سرگرم خواندن و نوشتن هستند، این دو بیش از درس به نگاه و حضور یکدیگر توجه دارند. علاقهای که در ابتدا پنهانی است، بهتدریج عمیقتر میشود و آغاز یکی از مشهورترین داستانهای عاشقانه ادبیات فارسی را رقم میزند.
آشکارشدن عشق و جدایی آنها
قیس و لیلی تلاش میکنند علاقه خود را پنهان نگه دارند، اما رفتار و نگاهشان راز آنها را آشکار میکند. خبر این دلبستگی در میان مردم میپیچد و نام آن دو بر سر زبانها میافتد. در جامعه قبیلهای آن زمان، آشکارشدن عشق یک دختر پیش از ازدواج برای خانواده او پذیرفتنی نبود و آبروی خاندان اهمیت فراوانی داشت.
خانواده لیلی برای پایاندادن به شایعات، او را از مکتب بیرون میآورند و اجازه دیدار با قیس را نمیدهند. لیلی ناچار در خانه میماند و اندوه خود را پنهان میکند، اما قیس نمیتواند با این جدایی کنار بیاید. او در کوچه، بازار و اطراف محل زندگی لیلی سرگردان میشود، شعر میخواند و نام محبوبش را آشکارا بر زبان میآورد.
رفتارهای بیقرار قیس باعث میشود مردم او را «مجنون» به معنای دیوانه بنامند. این لقب چنان مشهور میشود که نام اصلی او را کنار میزند. از این مرحله به بعد، قیس در داستان بیشتر با نام مجنون شناخته میشود؛ عاشقی که دیگر به قضاوت مردم و حفظ ظاهر توجهی ندارد.
خواستگاری قیس و مخالفت پدر لیلی
پدر قیس با دیدن آشفتگی فرزندش تصمیم میگیرد از راه رسمی مشکل را حل کند. او همراه بزرگان خاندان و با هدایایی مناسب به دیدار خانواده لیلی میرود و دخترشان را برای قیس خواستگاری میکند. پدر مجنون از اعتبار، ثروت و جایگاه خانواده خود سخن میگوید و امیدوار است این ازدواج به سرگردانی پسرش پایان دهد.
پدر لیلی با ازدواج مخالفت میکند. مشکل او کمبود مال یا پایینبودن جایگاه قیس نیست؛ رفتارهای مجنون و سخنان مردم مانع اصلیاند. او میگوید قیس عشق خود را در همهجا فریاد زده و به فردی آشفته و بیقرار شهرت پیدا کرده است. اگر لیلی را به چنین کسی بدهد، خانوادهاش هدف سرزنش قبایل عرب قرار میگیرد.
او از پدر قیس میخواهد ابتدا فرزندش را درمان کند و سپس درباره پیوند خانوادگی سخن بگوید. این پاسخ، امید مجنون را کمتر و حال او را آشفتهتر میکند. درواقع، عشقی که میتوانست به ازدواج برسد، بهدلیل شهرت مجنون و ترس خانواده لیلی از بیآبرویی با مانعی جدی روبهرو میشود.
سفر مجنون به مکه
پدر مجنون پس از ناکامی در خواستگاری، همچنان به دنبال راهی برای نجات پسرش است. نزدیکان به او پیشنهاد میدهند مجنون را در موسم حج به مکه ببرد تا در کنار کعبه برای رهایی از این عشق دعا کند. پدر با امید فراوان سفر را آغاز میکند و در مکه از قیس میخواهد حلقه کعبه را بگیرد و از خدا بخواهد محبت لیلی را از دلش بیرون ببرد.
مجنون با شنیدن این درخواست ابتدا گریه و سپس خنده میکند. او حلقه کعبه را در آغوش میگیرد، اما برخلاف انتظار پدر، نه برای فراموشکردن لیلی، بلکه برای بیشترشدن عشقش دعا میکند. از خدا میخواهد محبت لیلی را در وجودش ماندگار سازد و حتی از عمر او بکاهد و بر عمر محبوبش بیفزاید.
پدر با شنیدن دعای مجنون درمییابد که این دلبستگی با نصیحت، سفر و دعا برای فراموشی از بین نمیرود. برای مجنون، عشق دیگر یک خواسته موقت نیست؛ تمام هویت و معنای زندگی اوست.

نوفل و تلاش برای رساندن دو عاشق
مجنون پس از بازگشت نیز در بیابان سرگردان میماند تا اینکه نوفل، مردی جنگاور و صاحبنفوذ، او را میبیند. نوفل از شنیدن سرگذشتش متأثر میشود و قول میدهد لیلی را به او برساند. ابتدا از مجنون میخواهد مدتی آرام بگیرد و زندگی عادیتری داشته باشد؛ مجنون نیز به امید رسیدن به لیلی میپذیرد.
وقتی گفتوگو با خانواده لیلی نتیجه نمیدهد، نوفل با سپاهیان خود به جنگ قبیله آنان میرود. رفتار مجنون در میدان نبرد عجیب است: سپاه نوفل برای خواسته او میجنگد، اما مجنون نمیتواند شکست و مرگ خویشاوندان لیلی را ببیند. او پیروزی همان گروهی را میخواهد که مانع رسیدنش به محبوب شدهاند، زیرا آنها را وابسته به لیلی میداند.
نبرد نخست با صلحی موقت پایان مییابد. مجنون از نوفل بهخاطر عقبنشینی گلایه میکند و نوفل بار دیگر میجنگد. اینبار سپاه او پیروز میشود، اما پدر لیلی همچنان مخالفت میکند و میگوید تندادن به ازدواج اجباری برای او ننگ است. نوفل نیز حاضر نمیشود لیلی را با زور از خانوادهاش بگیرد. بهاینترتیب، تلاش او با وجود جنگ و خونریزی به وصال دو عاشق منتهی نمیشود.
ازدواج لیلی با ابنسلام
پیش از ورود نوفل به ماجرا، جوانی ثروتمند و بانفوذ از قبیله بنیاسد به نام ابنسلام، لیلی را دیده و از او خواستگاری کرده بود. خانواده لیلی با این درخواست موافقت میکنند، اما برگزاری ازدواج را مدتی به تأخیر میاندازند. پس از شکست تلاشهای مجنون و نوفل، پدر لیلی سرانجام دخترش را به عقد ابنسلام درمیآورد.
مراسم ازدواج با شکوه فراوان برگزار میشود، اما لیلی از این پیوند خوشحال نیست. هنگامی که ابنسلام میخواهد به او نزدیک شود، لیلی با تندی مانعش میشود و سوگند میخورد که هرگز اجازه نخواهد داد کسی جز مجنون به او دست بزند. ابنسلام با وجود علاقهاش، خواسته او را میپذیرد و در ادامه تنها به دیدن و حضور لیلی قناعت میکند.
خبر ازدواج لیلی به مجنون میرسد و رنج او را چند برابر میکند. بااینحال، لیلی عشق گذشته را فراموش نمیکند. او ناچار در خانه همسرش زندگی میکند و اندوهش را از اطرافیان پنهان نگه میدارد.
زندگی مجنون در بیابان
مجنون پس از ازدواج لیلی بیش از گذشته از جامعه فاصله میگیرد. او خانه، آسایش و معاشرت با مردم را رها میکند و در کوه و بیابان زندگی میگذراند. لباسهایش فرسوده و بدنش نحیف میشود و بیشتر وقتش را با سرودن شعر، یادکردن از لیلی و گفتوگو با طبیعت میگذراند.
در روایت نظامی، حیوانات وحشی به مجنون انس میگیرند و اطرافش جمع میشوند. شیر، گرگ، آهو، روباه و دیگر جانوران در حضور او خوی درندگی را کنار میگذارند. مجنون نیز با حیوانات مهربان است؛ آهوان گرفتار را آزاد میکند و نمیتواند آزار موجودی را ببیند که چشمهایش او را به یاد لیلی میاندازد.
در همین دوران، پدر و سپس مادر مجنون از دنیا میروند و او تنهاتر میشود. بااینحال، ارتباطش با لیلی کاملاً قطع نمیشود. گاهی پیامها و نامههایی میان آن دو ردوبدل میشود و حتی زمینه دیداری از دور فراهم میآید؛ اما مجنون آنچنان در تصور و عشق درونی خود غرق شده که دیگر وصال معمول نیز نمیتواند عطش او را آرام کند.
مرگ لیلی و مجنون
ابنسلام پس از مدتی بیمار میشود و از دنیا میرود. با مرگ او مانع ظاهری ازدواج لیلی و مجنون از میان میرود، اما این اتفاق به وصال آنها منتهی نمیشود. لیلی که سالها اندوه خود را پنهان کرده، بیمار و ضعیف میشود. تب و رنج جدایی توانش را میگیرد و درمییابد که زمان زیادی برایش باقی نمانده است.
لیلی پیش از مرگ، راز عشقش را با مادر در میان میگذارد. از او میخواهد پس از درگذشتش مجنون را سرزنش نکند و اگر بر مزار او آمد، پیام لیلی را به او برساند؛ اینکه تا آخرین لحظه به عشق خود وفادار مانده است. سپس با یاد مجنون جان میسپارد و خانوادهاش او را به خاک میسپارند.
وقتی خبر مرگ لیلی به مجنون میرسد، خود را به آرامگاه او میرساند. بر خاک محبوبش میافتد، گریه میکند و از خدا میخواهد او را از رنج زندگی آزاد سازد و به لیلی برساند. مجنون مزار را در آغوش میگیرد، نام لیلی را بر زبان میآورد و همانجا جان میدهد.
جانورانی که سالها همراه او بودهاند، مدتی اطراف پیکرش میمانند و اجازه نزدیکشدن کسی را نمیدهند. سرانجام خویشاوندان بقایای پیکر مجنون را پیدا میکنند و در روایت نظامی، او را در کنار لیلی به خاک میسپارند؛ دو عاشقی که در زندگی به یکدیگر نرسیدند و تنها پس از مرگ در کنار هم قرار گرفتند.

انتشارات پیام عدالت در انتشار کتاب نفیس این داستان، بر ارزشهای ادبی و فرهنگی آن تأکید کرده و تلاش دارد تا این اثر را به نسلهای جدید معرفی کند.
داستان لیلی و مجنون به زبان شعر
هر روز که صبح بردمیدی یوسف رخ مشرقی رسیدی
کردی فلک ترنج پیکر ریحانی او ترنجی از زر
لیلی ز سر ترنج بازی کردی ز زنخ ترنج سازی
زان تازه ترنج نو رسیده نظاره ترنج و کف بریده
چون بر کف او ترنج دیدند از عشق چو نار میکفیدند
شد قیس به جلوهگاه غنجش نارنج رخ از غم ترنجش
برده ز دماغ دوستان رنج خوشبویی آن ترنج و نارنج
چون یک چندی براین برآمد افغان ز دو نازنین برآمد
عشق آمد و کرد خانه خالی برداشته تیغ لاابالی
غم داد و دل از کنارشان برد وز دل شدگی قرارشان برد
زان دل که به یکدگر نهادند در معرض گفتگو فتادند
این پرده دریده شد ز هر سوی وان راز شنیده شد به هر کوی
زین قصه که محکم آیتی بود در هر دهنی حکایتی بود
کردند بسی به هم مدارا تا راز نگردد آشکارا
بند سر نافه گرچه خشک است بوی خوش او گوای مشک است
یاری که ز عاشقی خبر داشت برقع ز جمال خویش برداشت
کردند شکیب تا بکوشند وان عشق برهنه را بپوشند
در عشق شکیب کی کند سود خورشید به گِل نشاید اندود
چشمی به هزار غمزه غماز در پرده نهفته چون بود راز
زلفی به هزار حلقه زنجیر جز شیفته دل شدن چه تدبیر
زان پس چو به عقل پیش دیدند دزدیده به روی خویش دیدند
چون شیفته گشت قیس را کار در چنبر عشق شد گرفتار
از عشق جمال آن دلارام نگرفت به هیچ منزل آرام
در صحبت آن نگار زیبا میبود ولیک ناشکیبا
یکباره دلش ز پا درافتاد هم خیک درید و هم خر افتاد
و آنان که نیوفتاده بودند مجنون لقبش نهاده بودند
او نیز به وجه بینوایی میداد بر این سخن گوایی
از بس که سخن به طعنه گفتند از شیفته ماه نو نهفتند
از بس که چو سگ زبان کشیدند ز آهو بره سبزه را بریدند
لیلی چو بریده شد ز مجنون میریخت ز دیده در مکنون
مجنون چو ندید روی لیلی از هر مژهای گشاد سیلی
میگشت به گرد کوی و بازار در دیده سرشک و در دل آزار
میگفت سرودهای کاری میخواند چو عاشقان به زاری
او میشد و میزدند هرکس مجنون مجنون ز پیش و از پس
او نیز فسار سست میکرد دیوانگیای درست میکرد
میراند خری به گردن خرد خر رفت و به عاقبت رسن برد
دل را به دو نیم کرد چون نار تا دل به دو نیم خواندش یار
کوشید که راز دل بپوشد با آتش دل که باز کوشد
خون جگرش به رخ برآمد از دل بگذشت و بر سر آمد
او در غم یار و یار ازو دور دل پر غم و غمگسار از او دور
چون شمع به ترک خواب گفته ناسوده به روز و شب نخفته
میکشت ز درد خویشتن را میجست دوای جان و تن را
میکند بدان امید جانی میکوفت سری بر آستانی
هر صبحدمی شدی شتابان سرپای برهنه در بیابان
او بنده یار و یار در بند از یکدیگر به بوی خرسند
هر شب ز فراق بیت خوانان پنهان رفتی به کوی جانان
در بوسه زدی و بازگشتی بازآمدنش دراز گشتی
رفتنْش به از شَمال بودی باز آمدنَش به سال بودی
در وقت شدن هزار پر داشت چون آمد، خار در گذر داشت
میرفت چنانکه آب در چاه میآمد صد گریوه بر راه
پای آبله چون به یار میرفت بر مرکب راهوار میرفت
باد از پس داشت چاه در پیش کامد به وبال خانه خویش
گر بخت به کام او زدی ساز هرگز به وطن نیامدی باز
اسم واقعی لیلی و مجنون
داستان لیلی و مجنون یکی از مشهورترین عاشقانههای ادبیات فارسی و عربی است. اگرچه این داستان در طول تاریخ بارها بازگو شده و تغییراتی کرده، اما ریشههای تاریخی دارد. بر اساس برخی منابع، اسم واقعی مجنون، قیس ابن الملوح یا قیس ابن عامر بوده است. لیلی نیز نام واقعی دختری بوده که قیس شیفتة او بوده است.
با این حال، با گذشت زمان و روایتهای شفاهی، این داستان به شکل افسانهای درآمده و شخصیتهای آن به نمادهایی از عشق و دلدادگی تبدیل شدهاند؛ بنابراین، درحالیکه قیس ابن الملوح و لیلی عامریه به عنوان شخصیتهای تاریخی مطرح میشوند، اما داستان آنها در طول زمان دچار تغییرات بسیاری شده است.
آیا عکس واقعی لیلی و مجنون وجود دارد؟
خیر؛ هیچ عکس واقعی و مستندی از لیلی و مجنون وجود ندارد. شخصیتهایی که این داستان به آنها نسبت داده میشود، احتمالاً در سده نخست هجری زندگی میکردهاند؛ یعنی حدود دوازده قرن پیش از اختراع دوربین عکاسی. بنابراین تصاویری که با عنوان «عکس واقعی لیلی و مجنون» در سایتها و شبکههای اجتماعی منتشر میشوند، نمیتوانند چهره حقیقی آنها را نشان دهند.
بیشتر تصاویر موجود در یکی از این گروهها قرار میگیرند:
- نگارگریهای قدیمی برگرفته از منظومه «لیلی و مجنون» نظامی
- نقاشیها و تصویرسازیهای هنری
- عکس بازیگران فیلمها و نمایشهای مرتبط با این داستان
- بازسازیهای جدید و تصاویر ساختهشده با هوش مصنوعی
- تصاویر آرامگاهها یا افرادی ناشناس که بهاشتباه به لیلی و مجنون نسبت داده شدهاند
حتی نگارگریهای تاریخی نیز تصویر واقعی چهره لیلی و مجنون نیستند. این آثار چند قرن پس از زمان احتمالی زندگی قیس و لیلی ساخته شدهاند و بازتاب تخیل هنرمند و شیوه نقاشی دوره خود هستند. در نتیجه، شکل ظاهری واقعی لیلی و مجنون مشخص نیست و هیچ سند تصویری معتبری برای بازسازی دقیق چهره آنها در دست نداریم.
اگر در این مقاله تصویری از لیلی و مجنون میبینید، باید آن را یک بازآفرینی هنری از داستان در نظر بگیرید، نه عکس واقعی دو شخصیت تاریخی.
آیا داستان لیلی و مجنون واقعی است؟

داستان عاشقانه لیلی و مجنون، ریشه در فرهنگ عربی دارد و نظامی گنجوی شاعر بزرگ ایرانی، با ظرافت تمام، این داستان را به فارسی برگردانده و با تخیلات خود، آن را غنیتر کرده است. نظامی، با درایت تمام، رنگ محلی (ویژگیهای فرهنگی، اجتماعی و جغرافیایی) و اصالت عربی این داستان را حفظ کرده و عناصری چون نظام قبیلگی، زندگی بدوی در صحرا، سفر به مکه و … را به زیبایی در شعر خود به تصویر کشیده است. این عناصر، خواننده را به دل دنیای عرب و زندگی عشایری میبرد و به او کمک میکند تا بهتر با شخصیتها و فضاهای داستان ارتباط برقرار کند.
با وجود اینکه هسته اصلی داستان لیلی و مجنون واقعی و ساده است، نظامی با جمعآوری روایات شفاهی و مکتوب مختلف درباره این داستان و افزودن عناصر خیالانگیز، یک اثر ادبی ماندگار خلق کرده است. او با زبانی شیوا و تصویرگریهای بدیع، عشق سوزان لیلی و مجنون را به تصویر کشیده و این داستان را به یکی از محبوبترین داستانهای عاشقانه در ادبیات فارسی تبدیل کرده است. نظامی، با این بازنویسی، نه تنها به معرفی یک داستان کهن پرداخته، بلکه با افزودن عناصر شخصی و نگاهی نو به داستان، آن را به یک اثر هنری ارزشمند تبدیل کرده است.
حالا که قطع را انتخاب کردید
کتابهای شعر و ادبیات را بر اساس قطع، جنس جلد و بودجه فیلتر کنید.