داستان هفت‌خان رستم در شاهنامه فردوسی | روایت کامل و روان

1
هفت خان رستم

کتاب‌های مرتبط با این مطلب

مطلب بعدی را از دست ندهید

راهنمای خرید، معرفی چاپ‌های تازه و تخفیف‌های مناسبتی.

هفت‌خان رستم یکی از مشهورترین بخش‌های شاهنامه فردوسی است. در این داستان، رستم برای رهایی کی‌کاووس و سپاه ایران از بند دیوان مازندران راهی می‌شود و از هفت خان  می‌گذرد. در ادامه، روایت هر خان را جداگانه و مختصر می‌خوانید.

۱
خان اول
بیشه شیر

رستم پس از شکار و آسودن، در نیستانی می خوابد و نیمه شب شیری به رخش نزدیک می شود. رخش با شیر درمی افتد و او را می کشد و رستم بامداد راه را ادامه می دهد.

۲
خان دوم
بیابان بی آب

رستم و رخش در بیابانی خشک و سوزان درمانده می شوند. رستم نیایش می کند و با دنبال کردن میشی به چشمه ای می رسد و پس از سیراب شدن، سفر را از سر می گیرد.

۳
خان سوم
اژدها

شب هنگام، اژدها به رستم نزدیک می شود و رخش چند بار او را بیدار می کند تا سرانجام اژدها آشکار می گردد. رستم با یاری رخش اژدها را می کشد و راه را پی می گیرد.

۴
خان چهارم
زن جادو

رستم به جایی خوش و سرسبز می رسد و بر خوانی آماده می نشیند. زن جادو با افسون در هیئت زنی زیبا ظاهر می شود، اما با نام خدا افسونش می شکند و رستم او را از پای درمی آورد.

۵
خان پنجم
اولاد

دشتبان به رخش آسیب می زند و رستم گوش های او را می کند. دشتبان نزد اولاد می رود و اولاد با یارانش به جنگ می آید. رستم آنان را شکست می دهد، اولاد را اسیر می کند و او را راهنما می سازد.

۶
خان ششم
ارژنگ دیو

رستم به نزدیک مازندران می رسد، اولاد را به درخت می بندد و به سوی خیمه ارژنگ دیو می رود. با خروش او، دیوان پریشان می شوند و رستم ارژنگ دیو را می کشد و لشکر دیوان را پراکنده می سازد.

۷
خان هفتم
دیو سپید

رستم به غار دیو سپید می رود و با او نبرد می کند و دیو را می کشد و جگرش را بیرون می آورد. سپس به زندان کی کاوس می رسد، بند از پای ایرانیان می گشاید و با خون جگر دیو بینایی آنان را بازمی گرداند و بازگشت آغاز می شود.

اهمیت هفت‌خان رستم یکی از مهم‌ترین داستان‌های شاهنامه است که این روایت، چکیده‌ای از جهان‌بینی شاهنامه را نشان می‌دهد: نبرد همیشگی میان روشنایی و تاریکی، میان داد و بیداد، و میان انسانی که راه خرد را می‌جوید با نیروهایی که او را به فرو افتادن می‌خوانند. به همین سبب، این داستان نه‌تنها برای دوستداران ادب فارسی، بلکه برای هر خواننده‌ای که به ریشه‌های فرهنگ و اندیشه ایرانی علاقه‌مند است، خواندنی و الهام‌بخش است.

در ادامه، هر یک از خان‌های هفت‌گانه رستم را به‌صورت جداگانه مرور می‌کنیم؛ با روایتی روان، همراه با ابیات اصیل شاهنامه.

خوان اول: بیشه شیر

خوان اول

رستم یکی از معروف‌ترین شخصیت‌های شاهنامه هنگامی که قصد نجات کی‌کاووس از بند دیوان مازندران می‌کند، بر رخش می‌نشیند و راهی می‌شود. شتاب او چنان است که راه دو روزه را در یک روز می‌پیماید. در میانه راه گرسنه می‌شود. در دشتی پر از گورخر، با کمند یکی را شکار می‌کند، آتشی می‌افروزد و خورش می‌سازد. سپس لگام از سر رخش برمی‌دارد و او را به چرا رها می‌کند. خود نیز در نیستانی نزدیک می‌آرامد و به خواب می‌رود، بی‌آنکه بداند این نیستان بیشه شیران است.

نیمه‌های شب، شیر درنده به آشیانه بازمی‌گردد. رستم را خفته و رخش را در چرا می‌بیند. نخست به سوی رخش می‌رود تا اسب را از میان بردارد و سوار را بی‌پناه کند. رخش اما به او حمله می‌برد و شیر را از پای درمی‌آورد.

سوى رخش رخشان بر آمد دمان
چو آتش بجوشيد رخش آن زمان‏
دو دست اندر آورد و زد بر سرش
همان تيز دندان به پشت اندرش‏
همى زد بران خاك تا پاره كرد
ددى را بران چاره بيچاره كرد

بامداد که رستم بیدار می‌شود و شیر کشته را می‌بیند، رخش را سرزنش می‌کند و از او می‌خواهد که هنگام خطر، او را آگاه کند.

چو بيدار شد رستم تيز چنگ
جهان ديد بر شير تاريك و تنگ‏
چنين گفت با رخش كاى هوشيار
كه گفتت كه با شير كن كارزار
اگر تو شدى كشته در چنگ اوى
من اين گرز و اين مغفر جنگجوى‏

خوان دوم: بیابان بی‌آب

خان دوم بیابان و میش

با برآمدن خورشید، رستم از خواب برخاست، رخش را تیمار کرد، زین بر او نهاد و دوباره راه افتاد. هنوز زمان زیادی نگذشته بود که به بیابانی خشک و سوزان رسید؛ بیابانی که نه آبی در آن بود و نه گیاهی. گرمای راه چنان سنگین بود که تاب از تن انسان و ستور می‌برد.

تشنگی کم‌کم بر رستم چیره شد و رخش نیز از رنج راه ناتوان گشت. زبان پهلوان از خشکی می‌سوخت و گام‌های اسب سست می‌شد. رستم ناچار از اسب فرود آمد و پیاده راه را ادامه داد. هرچه پیش می‌رفت، نشانی از آب نمی‌دید و بیابان پایان نداشت.

تن پيلوارش چنان تفته شد
كه از تشنگى سست و آشفته شد
بيفتاد رستم بران گرم خاك
زبان گشته از تشنگى چاك چاك‏

چون درماندگی به نهایت رسید، رستم رو به آسمان کرد و از دادار جهان یاری خواست. همچنان می‌رفت و امیدی در دل نداشت، تا آن‌که ناگاه میشی از کنار او گذشت. دیدن میش در آن بیابان سوزان، دل رستم را روشن کرد. با خود اندیشید که این جانور بی‌گمان به آب نزدیک است.

با آخرین توان، در پی میش به راه افتاد. میش او را به کنار چشمه‌ای رساند. رستم از آب چشمه نوشید، سیراب شد و جان تازه گرفت. سپس رخش را نیز به کنار آب آورد، تنش را شست و او را آرام کرد.

همانگه يكى ميش نيكوسرين
بپيمود پيش تهمتن زمين‏
ازان رفتن ميش انديشه خاست
بدل گفت كابشخور اين كجاست‏
همانا كه بخشايش كردگار
فراز آمدست اندرين روزگار

پس از آن، رستم به جست‌وجوی خوراک رفت، گوری شکار کرد و آن را بریان ساخت و خورد. آنگاه لگام از سر رخش برداشت و او را به چرا رها کرد. خود نیز در همان‌جا آرام گرفت و پیش از خواب، رخش را سفارش کرد که اگر خطری پدید آمد، او را آگاه سازد. سپس به خواب رفت تا برای ادامه راه نیرو بگیرد.

خوان سوم: نبرد با اژدها

نبرد با اژدها خان سوم

پس از آن‌که رستم از بیابان بی‌آب گذشت و توان از نو یافت، راه خود را ادامه داد تا شب فرا رسید. در دشتی فرود آمد که جایگاه اژدهایی بزرگ بود؛ دشتی که از بیم آن، شیر و پیل و دیو نیز جرأت گذر از آن نداشتند. رستم بی‌خبر از این راز، رخش را به چرا رها کرد و خود بر زمین آرمید و به خواب رفت.

نیمه‌شب، اژدها به آرامگاه خویش بازگشت. چون رستم را خفته و رخش را در چرا دید، در شگفت ماند که چگونه کسی دل گذر از این دشت را داشته است. دمان به سوی رخش رفت. رخش بی‌درنگ به کنار رستم تاخت، سم بر زمین کوفت و شیهه کشید تا پهلوان را بیدار کند. رستم از خواب جست، اما اژدها به افسون در تاریکی ناپدید شد. رستم چیزی ندید و رخش را سرزنش کرد و دوباره به خواب رفت.

اندکی بعد، اژدها دوباره از تاریکی بیرون آمد و رخش باز به سوی رستم تاخت و او را بیدار کرد. باز هم اژدها پنهان شد و رستم چیزی ندید. این بار خشمگین شد و رخش را تهدید کرد که اگر بار دیگر بی‌سبب او را از خواب بیدار کند، سرش را خواهد برید و خود پیاده به مازندران خواهد رفت.

سومین بار، اژدها با غرش و آتش پدیدار شد. رخش که میان بیم اژدها و بیم رستم مانده بود، سرانجام مهر پهلوان بر دلش چیره شد و بار دیگر به سوی رستم تاخت. این بار، به خواست جهان‌آفرین، اژدها دیگر نتوانست پنهان شود. رستم از خواب برخاست و اژدها را دید. تیغ از نیام کشید و به سوی او تاخت.

میان رستم و اژدها نبردی سخت درگرفت. اژدها زورمند بود و پیکار دشوار، اما رخش نیز به یاری آمد و با دندان بر تن اژدها زد. رستم فرصت یافت و با ضربتی سر اژدها را از تن جدا کرد. خون اژدها بر زمین ریخت و پیکرش چون کوهی بی‌جان بر خاک افتاد.

بزد تيغ و بنداخت از بر سرش
فرو ريخت چون رود خون از برش‏
زمين شد بزير تنش ناپديد
يكى چشمه خون از برش بر دميد
چو رستم بران اژدهاى دژم
نگه كرد برزد يكى تيز دم‏
بيزدان چنين گفت كاى دادگر
تو دادى مرا دانش و زور و فر

رستم پس از کشتن اژدها، جهان‌آفرین را سپاس گفت، سپس به آب رفت، تن بشست، بر رخش نشست و راه خود را به سوی خوان بعدی ادامه داد.

خوان چهارم: رستم و جادوگر

خان چهارم زن جادوگر

رستم پس از کشتن اژدها، بر رخش نشست و راه در پیش گرفت. در کنار چشمه، سفره‌ای گسترده دید آراسته به خوراک‌های گوناگون و بره‌ای بریان، و جامی زرین پر از باده نیز در آن‌جا نهاده بودند. رستم که از رنج راه خسته بود، فرود آمد و بر کنار آن خوان نشست و از خوراک و باده خورد.

در کنار خوان، سازی نهاده شده بود. رستم آن را برگرفت و سرودی خواند و از رنج‌های خود و از جنگ‌هایی که پیوسته در آن بوده است سخن گفت:

که آوازه بد نشان رستم است
که از روز شادیش بهره کم است
همه جای جنگ است میدان اوی
بیابان و کوه است بستان اوی
همه جنگ با دیو و نر اژدها
ز دیو و بیابان نیابد رها
می و جام و بو یا گل و مرغزار
نکردست بخشش مرا روزگار
همیشه بجنگ نهنگ اندرم
دگر با پلنگان بجنگ اندرم

آواز و ساز او به گوش زنی جادو رسید. زن جادو، چون آواز رستم را شنید، به افسون چهره خویش دگرگون کرد و به صورت زنی جوان، زیبا و آراسته درآمد و با ناز و خرام به سوی رستم آمد.

رستم چون زن را دید، شاد شد و او را نواخت و آفرین گفت و از روی عادت نام یزدان را بر زبان راند. چون نام خدا گفته شد، افسون زن جادو از میان رفت و چهره واقعی او آشکار شد؛ پیرزنی زشت‌روی و اهریمنی پدیدار گشت.

زن جادوگر چون خود را شناخته دید، خواست بگریزد. رستم بی‌درنگ کمند انداخت و او را به بند آورد. چون به او نگریست، دید پیرزنی است پر از نیرنگ و فریب. رستم خنجر از کمر کشید و او را از میانه به دو نیم کرد و از پای درآورد.

پس از آن، رستم از کنار چشمه برخاست، بر رخش نشست و راه خود را به سوی خوان بعدی ادامه داد.

خوان پنجم: نبرد با اولاد

نبرد با اولاد

رستم راه را ادامه می‌دهد تا بامداد به سرزمینی سرسبز و پرآب می‌رسد. از سختی راه خسته است. ببر بیان را از تن بیرون می‌آورد، خود و زره را می‌شوید و در آفتاب می‌گذارد. سپس لگام از سر رخش برمی‌دارد و او را در سبزه‌زار رها می‌کند. خود نیز بستری از گیاه می‌سازد و به خواب می‌رود.

دشتبان آن ناحیه، چون رخش را در کشتزار می‌بیند، خشمگین می‌شود و با چوب به پای رخش می‌زند. رستم بیدار می‌شود و گوش‌های دشتبان را می‌گیرد و از بن می‌کند. دشتبان نالان نزد اولاد می‌رود (اولاد پهلوان و سالار آن سرزمین است) و شکایت می‌کند.

اولاد با چند تن از پهلوانان خود به سوی رستم می‌آید. رستم بر رخش می‌نشیند و نبرد درمی‌گیرد. رستم بر آنان حمله می‌برد، گروهی را از پای درمی‌آورد و سپاه پراکنده می‌شود. اولاد می‌گریزد، اما رستم کمند می‌اندازد و او را می‌گیرد و دست‌هایش را می‌بندد. سپس می‌گوید اگر جایگاه دیو سپید و زندان کی‌کاووس را نشان دهد، او را نخواهد کشت. اولاد می‌پذیرد و همراه رستم می‌شود. آن دو شب و روز می‌روند تا به کوه اسپروز می‌رسند؛ جایی که کی‌کاووس و ایرانیان در بندند.

خوان ششم: نبرد با ارژنگ دیو

نبرد با اولاد

چون نیمه‌ای از شب گذشت، از سوی مازندران آتش‌ها افروخته شد و هر سو روشنی پدید آمد. رستم این را دید و از اولاد پرسید که آنجا کجاست. اولاد گفت که آن سرزمین مازندران است و دیوان در آن‌جا نگهبانی می‌دهند، و آن‌جا که خیمه‌ای بزرگ برپاست، جایگاه ارژنگ دیو است که سپهسالار دیوان به شمار می‌رود.

رستم چون جایگاه ارژنگ دیو را شناخت، فرود آمد و تا بامداد آسود. چون سپیده دمید، اولاد را به درختی بست تا بگریزد، سپس گرز گران سام را برگرفت، مغفر بر سر نهاد، ببرِ بیان پوشید و بر رخش نشست و به سوی خیمه ارژنگ دیو حرکت کرد.

چون به میان لشکر دیوان رسید، نعره‌ای برآورد چنان‌که دیوان از خواب جستند. ارژنگ دیو با شنیدن آن خروش، از خیمه بیرون آمد. رستم چون او را دید، بی‌درنگ رخش را برانگیخت و به سوی او تاخت. دست در یال و گوش ارژنگ انداخت و با یک ضربت سرش را از تن جدا کرد.

رستم سرِ ارژنگ دیو را برگرفت و در میان لشکر دیوان افکند. چون دیوان سرِ سپهسالار خود را دیدند و هیبت رستم را مشاهده کردند، هراسان شدند و گریختند. رستم شمشیر کشید و در پی ایشان افتاد و بسیاری از دیوان را کشت و زمین را از وجود آنان پاک کرد.

چون روز به نیمه رسید، رستم بازگشت و به کوه اسپروز آمد. اولاد را از بند رها کرد و از او خواست تا جایگاه کی‌کاوس و زندان ایرانیان را نشان دهد.

خوان هفتم: نبرد با دیو سپید

نبرد با دیو سپید

پس از آن‌که رستم ارژنگ دیو را کشت و لشکر دیوان را پراکنده ساخت، اولاد را از بند گشود و از او خواست جایگاه دیو سپید را نشان دهد. اولاد پیشاپیش راه افتاد و رستم نیز بر رخش نشست و به سوی کوه و غاری رفتند که دیو سپید در آن می‌زیست.

چون به دهانه غار رسیدند، رستم اولاد را همان‌جا نگاه داشت و خود به تنهایی پیش رفت. به درون غار درآمد؛ جایی تاریک و هراس‌انگیز. دیو سپید که از آمدن رستم آگاه شد، از جای برخاست و به سوی او آمد. نبردی سخت میان آن دو درگرفت. دیو سپید زورمند بود و پیکار دشوار، اما رستم با همه توان با او جنگید.

سرانجام رستم دست بر گوش دیو سپید انداخت و با نیروی بسیار، او را بر زمین زد. آنگاه خنجری کشید و جگر دیو را بیرون آورد و او را از پای درآورد. غار از وجود دیو سپید پاک شد و کار بزرگ رستم به انجام رسید.

پس از آن، رستم از غار بیرون آمد و به سوی زندان کی‌کاوس رفت. دیوان نگهبان را کشت و بند از پای کی‌کاوس و سپاه ایران گشود. چون کی‌کاوس را دید، دریافت که چشمان او و دیگران از افسون دیوان نابینا شده است. رستم جگر دیو سپید را آورد و خون آن را بر چشم‌های ایشان کشید. بینایی به آنان بازگشت و رنج نابینایی از میان رفت.

کی‌کاوس از بند رها شد و سپاه ایران گرد آمد. همگی رستم را ستودند و او را پهلوان بی‌همتا خواندند. سپس با شادی و پیروزی، راه بازگشت به ایران را در پیش گرفتند و مازندران از دیوان پاک شد.

جمع بندی

داستان هفت‌خان رستم در شاهنامه فردوسی، روایت سفر رستم به مازندران برای رهایی کی‌کاووس و سپاه ایران است. رستم در این راه از بیشه شیر و بیابان بی‌آب می‌گذرد، با اژدها و زن جادو روبه‌رو می‌شود، اولاد را به راهنمایی وامی‌دارد، ارژنگ دیو را از پای درمی‌آورد و سرانجام دیو سپید را می‌کشد. با کشته شدن دیو سپید، بند از ایرانیان گشوده می‌شود و بینایی کی‌کاووس بازمی‌گردد.

حالا که قطع را انتخاب کردید

کتاب‌های شعر و ادبیات را بر اساس قطع، جنس جلد و بودجه فیلتر کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

یک دیدگاه در “داستان هفت‌خان رستم در شاهنامه فردوسی | روایت کامل و روان”