فلسفه نیهیلیسم در رباعی های خیامی، مفهوم پوچگرایی در رباعیات خیام

0
فلسفه نیهیلیسم در رباعی‌های خیام

کتاب‌های مرتبط با این مطلب

مطلب بعدی را از دست ندهید

راهنمای خرید، معرفی چاپ‌های تازه و تخفیف‌های مناسبتی.

«کاین آمدن و رفتنم از بهر چه بود؟» در این مصرع، گوینده پس از فکر کردن به تولد و مرگ خودش، از دلیل این آمدن و رفتن می‌پرسد. جهان با آمدنش سودی نبرده و رفتنش هم بر شکوه جهان نمی‌افزاید. از همین‌جا می‌توان فهمید چرا پای نیهیلیسم در رباعی های خیام به میان می‌آید. اگر جهان به حضور ما اعتنایی ندارد و دلیل روشنی هم برای آمدنمان پیدا نمی‌کنیم، معنای زندگی را باید کجا جست؟ بااین‌حال، در رباعی دیگری، همین عمر کوتاه دلیل توجه به باران، سبزه و باده است. برای فهم این تفاوت باید دید هر شعر دقیقاً چه چیزی را زیر سؤال می‌برد و گوینده پس از طرح پرسش، چه چیزی را هنوز ارزشمند می‌داند.

نیهیلیسم در رباعیات خیامی به چه معناست؟

نیهیلیسم را معمولاً «پوچ‌گرایی» ترجمه می‌کنند. در بحث معنای زندگی، نیهیلیسم وجودی به این دیدگاه اشاره دارد که زندگی انسان فاقد معناست. در خواندن رباعی های خیامی، پرسش دیگری هم مطرح می‌شود که به شناخت مربوط است. انسان از آغاز و پایان هستی یا سرنوشت خود پس از مرگ چه می‌داند؟ مصطفی عابدینی‌فرد در مقاله «نیهیلیسم در رباعی های خیامی» نیز میان مسئله معنای زندگی و مسئله امکان شناخت فرق می‌گذارد و نشان می‌دهد که هر دو در این مجموعه به بحث گذاشته می‌شوند.

برای نمونه، کسی که می‌گوید «دلیل آمدنم را نمی‌دانم» درباره حدود دانسته‌هایش حرف می‌زند. اگر بگوید «هیچ دلیلی برای آمدنم وجود ندارد»، درباره خود جهان حکم داده است. اگر هم بگوید «حتی با فرض اینکه آمدنم هدفی از پیش تعیین‌شده ندارد، دوستی برایم اهمیت دارد»، میان هدفی که جهان برای او تعیین کرده و ارزشی که در زندگی تجربه می‌کند فرق گذاشته است. در خوانش نیهیلیسم در رباعیات، این سه حرف نتایج متفاوتی دارند. بیشتر اختلاف‌نظرها هم درست همان‌جا شکل می‌گیرد که خواننده می‌خواهد از یک پرسش شاعرانه به حکمی کلی درباره جهان برسد.

نمونه‌های نیهیلیسم و تردید فلسفی در رباعی های خیام

در قالب شعری رباعی، گوینده فقط چهار مصرع برای ساختن یک موقعیت و پیش بردن فکرش دارد. در نمونه‌های زیر، مصرع‌های پایانی جهت خواندن شعر را عوض می‌کنند. گاهی یک تصویر معمولی را به یادآوری مرگ بدل می‌کنند و گاهی از دل تصویری آشنا پرسشی بیرون می‌آورند که بی‌پاسخ می‌ماند.

«از آمدنم نبود گردون را سود» و پرسش از هدف زندگی

از آمدنم نبود گردون را سود
وز رفتن من جلال و جاهش نفزود

دو مصرع نخست ترازو را در مقیاس «گردون» می‌گذارند. گوینده ارزش آمدن و رفتن خود را با سودی می‌سنجد که به جهان می‌رسد و حاصل این حساب در هر دو سو صفر است. سپس از تغییرات جهان به تجربه خودش برمی‌گردد. می‌گوید از کسی نشنیده که آمدن و رفتنش برای چه بوده است. گذار از «نبود» به «نشنود» مهم است. درباره سود گردون، گوینده با اطمینان حرف می‌زند. درباره علت حضورش، از پاسخی می‌گوید که به گوش او نرسیده است.

خوانش پوچ‌گرایانه وقتی قوت می‌گیرد که سود جهان را معیار ارزش زندگی بگیریم. خود رباعی های خیام این معیار را پیش می‌کشد و خواننده می‌تواند آن را هم زیر سؤال ببرد. آیا اهمیتی که زندگی یک نفر برای نزدیکانش دارد، باید در «جلال و جاه» گردون هم دیده شود؟ شعر این سطح از ارزش را بررسی نمی‌کند. تندی پرسش پایانی از همین فاصله می‌آید. گوینده برای زندگی خودش توضیح می‌خواهد و مقیاسی که برای سنجیدن آن انتخاب کرده، پاسخی به او نمی‌دهد.

«اسرار ازل را نه تو دانی و نه من» و مرز دانسته‌های انسان

«اسرار ازل را نه تو دانی و نه من» و مرز دانسته‌های انسان

اسرار اَزَل را نه تو دانی و نه من
وین حرفِ معمّا، نه تو خوانی و نه من

تکرار «نه تو» و «نه من» هیچ‌یک از دو طرف گفت‌وگو را در جایگاه دانای کل نمی‌گذارد. تصویر «پرده» در ادامه شعر مسئله را پیچیده‌تر می‌کند. خواننده منتظر است برافتادن پرده به کشف راز بینجامد، اما در مصرع آخر، با کنار رفتن پرده، خودِ «من» و «تو» هم باقی نمی‌مانند. اگر رفع پرده را اشاره‌ای به مرگ بخوانیم، لحظه‌ای که احتمال آشکار شدن راز به ذهن می‌رسد، همان لحظه‌ای است که امکان تجربه و گزارش آن از دست گوینده بیرون می‌رود.

نیهیلیسم در این رباعی بیشتر از مسیر تردید در دسترسی انسان به حقیقت خوانده می‌شود. دامنه این تردید را موضوع شعر تعیین می‌کند. حرف بر سر راز ازل و سرانجام انسان است. از دل همین تصویر می‌توان پرسید که چگونه باید میان ناآگاهی و ادعای دانایی فرق گذاشت، به‌خصوص وقتی کسی درباره آنچه پشت پرده است با اطمینان سخن می‌گوید.

«دارنده، چو ترکیب طبایع آراست» و مسئله آفرینش و زوال

گر خوب نیامد این بنا، عیبْ کراست؟
ور خوب آمد، خرابی از بهرِ چراست؟

رباعی در آغاز از «دارنده» و آراستن «ترکیب طبایع» سخن می‌گوید. تعبیر دوم به کنار هم آمدن اجزای سازنده موجود اشاره دارد. سپس با کلمه «بنا»، آفرینش را به چیزی تشبیه می‌کند که ساخته می‌شود و می‌تواند فروبریزد. شعر دو احتمال پیش می‌گذارد. اگر بنا خوب ساخته نشده، مسئول کاستی آن کیست؟ اگر خوب ساخته شده، چرا باید ویران شود؟ در هر دو حالت، نسبت میان آفرینش و زوال نیاز به توضیح پیدا می‌کند.

این پرسش اعتراضی است، زیرا گوینده کیفیت آفرینش و چرایی نابودی را در یک قاب قرار می‌دهد. شعر بحث را از فرض وجود «دارنده» آغاز می‌کند و انسجام توضیحی را می‌آزماید که ممکن است برای کار او داده شود. به همین دلیل، این رباعی برای بحث جبر، حکمت آفرینش و چرایی مرگ ظرفیت دارد. مضمون آن را می‌توان در جمله‌ای ساده دید. حتی اگر جهان آفریدگاری داشته باشد، از نگاه گوینده هنوز باید توضیح داد چرا آنچه خوب آفریده شده، دوام ندارد.

«این کوزه چو من عاشقِ زاری بوده‌ست» و ردّ زندگی در خاک

این کوزه چو من عاشقِ زاری بوده‌ست
در بندِ سرِ زلفِ نگاری بوده‌ست

گوینده در دسته کوزه، دستی را تصور می‌کند که روزی دور گردن محبوبی حلقه شده بود. شکل دسته همان حرکت را به یاد می‌آورد، اما صاحبِ دست دیگر حضور ندارد. همین شباهت دیداری فکرِ مرگ را به تجربه‌ای ملموس تبدیل می‌کند. کسی که زمانی دل‌بسته دیگری بود، اکنون در خیال گوینده به گِلِ یک ظرف بدل شده و احتمال دارد گوینده نیز روزی سرنوشتی شبیه او پیدا کند.

عبارت «چو من» فاصله میان بیننده و آن عاشق را از میان می‌برد. ظرفیت شعر برای یک خوانش تیره از همین‌جاست. بدن دگرگون می‌شود و نام و سرگذشت فرد می‌تواند از یاد برود. در عین حال، تمام نیروی تصویر به اهمیت پیوند عاشق و معشوق وابسته است. اگر حلقه شدن دست بر گردن یار برای گوینده آشنا و عزیز نبود، دیدن دسته کوزه هم چنین اثری نداشت. شعر در چهار مصرع هم زوال آن رابطه را پیش چشم می‌آورد و هم به خواننده نشان می‌دهد چه چیزی از دست رفته است.

مرگ، گذر زمان و جبر چگونه به برداشت پوچ‌گرایانه خیام دامن می‌زنند؟

گذر زمان در این شعرها فقط به معنای کم شدن سال‌های عمر نیست. امروز می‌توان سبزه را تماشا کرد، اما هیچ‌کس نمی‌داند چه کسی سبزه‌ای را تماشا می‌کند که بعدتر از خاک او خواهد رویید. جهان پس از مرگ فرد همچنان جریان دارد و از همین راه، جایگاه انسان در آن به پرسش کشیده می‌شود. خوانش نیهیلیستی معمولاً بر این فرض تکیه می‌کند که برای معنادار بودن زندگی، باید چیزی از فرد یا تجربه‌اش دوام بیاورد. اگر دوام را شرط ارزش بدانیم، مرگ تهدیدی برای ارزش همه چیز به نظر می‌رسد. اگر ارزش را در خود تجربه هم بجوییم، می‌توانیم بپرسیم چرا پایان یافتن یک دوستی باید اهمیت تمام روزهای آن را از میان ببرد.

جبر مسئله دیگری را پیش می‌کشد. اگر آغاز زندگی به انتخاب ما نبوده و پایان آن هم یکسره در اختیار ما نیست، سهم ما از تصمیم گرفتن چقدر است؟ در گزیده صادق هدایت، رباعی‌ای با «آورد به اضطرارم اول به وجود» آغاز می‌شود. «اضطرار» اجبار و بی‌اختیاری را به آغاز زندگی می‌برد. این پرسش با «زندگی چه ارزشی دارد؟» فرق دارد. ممکن است گوینده درباره اختیارش در آمدن و رفتن تردید کند و در فاصله میان این دو، برای انتخاب هم‌نشین یا شیوه گذراندن وقت ارزشی قائل باشد.

دم‌غنیمت‌شماری در شعر خیام چه نسبتی با نیهیلیسم دارد؟

در اشعار خیام درباره شراب، باده اغلب با پرسش از عمر کوتاه و ارزش لحظه حال همراه است. در رباعی «ابر آمد و باز بر سر سبزه گریست» نیز همین همراهی را می‌توان دید. دو مصرع اول از باران و باده حرف می‌زنند. سپس گوینده از سبزه‌ای که مقابل چشم ماست به سبزه‌ای می‌رسد که روزی از خاک ما می‌روید. در این جابه‌جایی، ما که امروز تماشاگر هستیم، بخشی از منظره تماشاگر دیگری می‌شویم. پرسش پایانی معلوم می‌کند چرا تماشای همین منظره ساده برای گوینده اهمیت دارد. فرصت دیدن آن به حضور کوتاه ما در جهان وابسته است.

از دم‌غنیمت‌شماری در چنین شعری دو برداشت می‌توان داشت. در برداشت اول، باده و تماشا فرصتی برای فاصله گرفتن از اضطراب مرگ‌اند. در برداشت دوم، خودِ دیدن، هم‌نشینی یا لذت بردن از یک روز بارانی ارزش دارد، ولو آن روز دوباره تکرار نشود. هر دو برداشت با آگاهی از پایان زندگی شروع می‌شوند و در ارزشی که برای تجربه اکنون قائل‌اند از هم فاصله می‌گیرند. در این رباعی، «باده» را باید کنار سبزه و خاک خواند. معنای آن از رابطه‌ای می‌آید که شعر میان این سه تصویر برقرار می‌کند.

آیا خیام واقعاً نیهیلیست بود؟

آیا خیام واقعاً نیهیلیست بود؟

برای پاسخ، باید دید «خیام» در هر بحث به چه کسی یا چه چیزی اشاره دارد. در زندگی‌نامه خیام، با ریاضی‌دان، منجم و صاحب آثار فلسفی روبه‌رو هستیم. در رباعی‌ها، صدای گوینده‌ای را می‌شنویم که می‌تواند در یک شعر معترض و در شعری دیگر شوخ یا مشتاق لذت باشد. افزون بر این، انتساب همه رباعی های رایج به خیام قطعی نیست. «اسرار ازل را نه تو دانی و نه من»، برای مثال، در مجموعه‌های منسوب به بیش از یک شاعر آمده است. در مقابل، «دارنده، چو ترکیب طبایع آراست» پشتوانه‌ای قدیمی‌تر دارد و صورتی از آن در مرصادالعباد نجم‌الدین رازی به خیام نسبت داده شده است.

وقتی منتقدان از «رباعیات خیامی» حرف می‌زنند، می‌توانند به سنتی از رباعی‌سرایی اشاره داشته باشند که اشعاری با پرسش‌ها و تصویرهای مشترک را در بر می‌گیرد. همین تفاوت در انتساب اشعار باعث می‌شود هنگام خرید رباعیات خیام، توجه به نام مصحح، منبع اشعار و توضیحات نسخه اهمیت داشته باشد؛ زیرا همه مجموعه‌ها لزوماً رباعیات یکسانی ندارند. در چنین مجموعه‌ای، استفاده از نیهیلیسم به‌عنوان ابزار تفسیر به ما اجازه می‌دهد شباهت بعضی ابیات را به استدلال‌های مربوط به بی‌معنایی زندگی بسنجیم. برای نسبت دادن یک عقیده ثابت به عمر خیام، باید علاوه بر اصالت هر رباعی، آثار فلسفی او و زمینه تاریخی‌شان را هم در نظر بگیریم.

جمع‌بندی

رباعی «از آمدنم نبود گردون را سود» زندگی را از فاصله‌ای می‌بیند که در آن آمدن و رفتن یک نفر تغییری در جهان ایجاد نمی‌کند. رباعی کوزه همان زندگی را از فاصله‌ای نزدیک‌تر می‌بیند، جایی که خمِ دسته یک ظرف برای به یاد آوردن دستی بر گردن یار کافی است. خوانش نیهیلیسم در رباعی های خیام از دل این تغییر مقیاس شکل می‌گیرد. اگر پرسش درباره جایگاه انسان در نظم جهان باشد، شعر می‌تواند خواننده را با بی‌پاسخی روبه‌رو کند. وقتی پای تجربه زیسته به میان می‌آید، چیزی به کوچکی تماشای سبزه یا یادِ یک آغوش می‌تواند در خود شعر وزن پیدا کند.

پرسش‌های متداول

آیا خیام زندگی را پوچ می‌دانست؟

بعضی رباعی های منسوب به خیام در هدف زندگی تردید می‌کنند. در بعضی دیگر، لذت‌های همین زندگی کوتاه ارزش دارند. به همین دلیل، دیدگاه رباعی‌ها را نمی‌توان در یک حکم خلاصه کرد.

منظور از «کاین آمدن و رفتنم از بهر چه بود؟» چیست؟

گوینده می‌پرسد چرا به دنیا آمده و چرا باید از آن برود. او می‌بیند که آمدن و رفتنش تغییری در جهان ایجاد نمی‌کند و برای این پرسش هم پاسخی پیدا نمی‌کند.

چرا خیام با اینکه از مرگ حرف می‌زند، به شادی دعوت می‌کند؟

چون کوتاهی عمر به لحظه‌های عادی اهمیت می‌دهد. در رباعی «ابر آمد و باز بر سر سبزه گریست»، یاد مرگ باعث می‌شود حتی تماشای سبزه هم باارزش به نظر برسد.

خیام درباره زندگی بعد از مرگ چه می‌گوید؟

در رباعی هایی مثل «اسرار ازل را نه تو دانی و نه من»، گوینده درباره دانسته‌های انسان از سرنوشتش پس از مرگ تردید می‌کند و پاسخ قطعی نمی‌دهد.

آیا همه رباعی هایی که به نام خیام می‌خوانیم، سروده خود اوست؟

انتساب بعضی رباعی‌ها قطعی نیست. برای نمونه، «اسرار ازل را نه تو دانی و نه من» به بیش از یک شاعر نسبت داده شده است.

حالا که قطع را انتخاب کردید

کتاب‌های شعر و ادبیات را بر اساس قطع، جنس جلد و بودجه فیلتر کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *