مقالات

اشعار خیام در مورد شراب

شاعران مختلف کهن مانند حافظ و مولانا در شعر فارسی در مورد می و شراب نوشته اند. یکی از شاعران مشهور ایرانی که در اشعارش به می و شراب به کرات اشاره شده است، خیام نیشابوری می باشد. اشعار خیام درباره می و شراب در دسته های موضوعی مختلف با معانی متعددی می گنجد. با توجه به پنهان ماندن اشعار خیام در زمان حیاتش، میان صاحب نظران درباره معنی شراب و می در اشعار او اختلاف نظر و شک و شبه هایی وجود دارد. در این مقاله، اشعار خیام نیشابوری، شاعر، ستاره شناس، ریاضی دان و فیلسوف دوره سلجوقی درباره شراب را جمع آوری کرده و همچنین نظریات مختلف درباره معنی آن ها را گردهم آورده ایم.

تفسیر شعر خیام

در تحقیقی منتشر شده در دایره المعارف فلسفی استنفورد، تفسیر رباعیات خیام از منظر فلسفی ارائه شده است. ترجمه خلاصه این تحقیق معتبر به شرح زیر می باشد: اگرچه رباعیات عمر خیام قرن هاست که در میان فارسی زبانان تحسین شده است؛ اما از اواسط قرن نوزدهم، هنگامی که ادوارد فیتز جرالد، رباعیات خیام را به انگلیسی ترجمه کرد، در غرب شناخته شد. کلمه رباعی از کلمه ربیع، به معنای شماره چهار در عربی گرفته شده است. رباعی به قالب شعری اشاره دارد که شامل چهار مصرع و دو بیت می شود که در مجموع چهار قسمت است. همچنین به عنوان ترانه یا دو بیتی نیز شناخته می شود. اکثریت قریب به اتفاق آثار ادبی درباره رباعیات خیام، به وظیفه عظیم تعیین رباعی اصیل از آثار غیر معتبر اختصاص یافته است. در بحث کنونی، ما باید از این جدال بگذریم و بر معتبرترین رباعیات خیام تکیه کنیم تا پایه های اعتقادی خیام را بررسی کنیم. مضامین اشاره شده در رباعیات خیام به شرح می باشد:
  1. ناپایداری دنیا و جست و جوی معنای زندگی
  2. اعتقاد به عدل پروردگار
  3. حضور در لحظه حال
  4. معرفت شناسی
  5. آخرت و فرجام دنیا
  6. جبر و اراده انسان
  7. حکمت فلسفی

حضور در لحظه حال در رباعیات خیام

  کتاب رباعیات خیام پیام عدالت هنر زندگی در زمان حال، موضوعی است که در ادبیات صوفی به آن پرداخته شده است. زندگی در لحظه حال در واقع نوعی بینش است که باید به دست آید، زیرا زندگی برای آخرت و پاداش های آسمانی دیدگاه متعارفی است که برای عام مردم مناسب تر است. یکی از رباعیات خیام در مورد لحظه حال: امروز ترا دسترس فردا نیست / و اندیشه فردات به جز سودا نیست ضایع مکن این دم ار دلت شیدا نیست / کاین باقی عمر را بها پیدا نیست تأکید خیام بر زندگی در زمان حال، همراه با استفاده از سایر استعاره های صوفیانه مانند شراب، مستی و عشق ورزیدن، توسط برخی از محققان به عنوان تمثیلات عرفانی تفسیر شده است. اگرچه برخی تفسیر عرفانی از رباعی را حمایت کرده اند، اما نظر اقلیتی از محققان متفاوت می باشد. از دیدگاه خیام ریاضیدان و منجم، به علت پیچیدگی جهان، وجود خالق و نگهدارنده برای دنیا ضروری است. خیام در عین حال در سطح وجودی، هیچ دلیل یا معنایی برای وجود انسان نمی یابد. این مسئله او را به سمت تردید و سردرگمی می کشاند، زیرا عقل ایجاب می کند که هر طرحی باید یک طراح داشته باشد. با این وجود خیام نمی تواند طراح یا هدفی را برای وجود جهان و انسان بیابد.

تردید و سردرگمی در رباعیات خیام

از آمدنم نبود گردون را سود / وز رفتن من جلال و جاهش نفزود وز هیچ کسی نیز دو گوشم نشنود / کاین آمدن و رفتنم از بهر چه بود ناسازگاری بین وجود به ظاهر بی معنای انسان و جهان پیچیده و منظم منجر به تردید و سرگردانی وجودی و فلسفی در خیام می شود. تضاد بین نوشته های فلسفی خیام که در آن ها،  او از فلسفه مشائی اسلامی پیروی می کند و رباعیات او که در آن ها شکاکیت عمیق خود را بیان می کند، نمایانگر این تناقض است. رباعیات خیام اومانیسم و ندانم گرایی را در بر می گیرد. در حالی که در نوشته های فلسفی اش، خیام یک جهان با خداوند یکتا ترسیم می کند که همه چیز آنطور هست که باید باشد. عدم قطعیت در مورد حقیقت دینی، او را در وضعیت معلق در معرفت شناختی قرار می دهد، جایی که فرد باید در لحظه حال، فارغ از حقیقت دنیا، زندگی کند. چون نیست حقیقت و یقین اندر دست / نتوان به امید شک همه عمر نشست هان تا ننهیم جام می از کف دست / در بی خبری مرد چه هشیار و چه مست

حکمت فلسفی و معنای شراب در رباعیات خیام

خیام از مفهوم «شراب و مستی» در سراسر رباعیات خود به سه روش متمایز استفاده می کند:
  • شراب مست کننده
  • شراب عرفانی
  • شراب حکمت
استفاده مبتذل از شراب در رباعیات، عاری از هرگونه امر فکری، بر لزوم فراموش کردن رنج های روزانه ما تأکید می کند. کنایه های عرفانی به شراب مربوط به نوعی نشئگی است که در مقابل تفکر گفتمانی قرار می گیرد. استفاده باطنی از شراب و نوشیدن، که سابقه طولانی در ادبیات صوفی فارسی دارد، به حالت نشئگی اطلاق می شود که در آن، فرد مست از عشق الهی است. کسانی که از تفسیر صوفیانه رباعی حمایت می کنند به این گونه ادبی تکیه می کنند. در حالی که خیام به معنای سنتی این کلمه صوفی نبود، اما استفاده عرفانی از شراب در اشعار او یافت می شود. استفاده خیام از شراب به معنای عمیق در رباعیات او، نوعی نگاه صوفیانه است که حکمت فلسفی ارائه می دهد و به فرد اجازه می دهد با موقتی بودن زندگی کنار بیاید و در اکنون زندگی کند. خرد نوعی از حکمت است که موجب نزدیک شدن بین شیوه های تفکر شاعرانه و گفتمانی می شود، خیام وجود بی معنای انسان، در جهان فیزیکی منظم و پیچیده را مسخره می بیند. برای خیام ریاضیدان و منجم، جهان نمی تواند نتیجه یک شانس یا یک تصادف باشد. از سوی دیگر، خیام شاعر در یافتن هدفی برای وجود انسان در این جهان منظم موفق نمی شود. از آمدن بهار و از رفتن دی / اوراق وجود ما همی گردد طی می خور! مخور اندوه که فرمود حکیم / غمهای جهان چو زهر و تریاقش می

نمونه اشعار خیام در مورد می و شراب و باده

1 نظر در “اشعار خیام در مورد شراب

  1. مریم گفت:

    چقدر جهان بینی خیام جالب بوده و از زمان خودش جلوتر بوده! بعضی از شعراشم خیلی جالبه! مرسی از مقاله کاملتون

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *