داستان شمس و مولانا؛ آشنایی که تاریخ ادبیات را دگرگون کرد

0
داستان شمس و مولانا؛ آشنایی که تاریخ ادبیات را دگرگون کرد

کتاب‌های مرتبط با این مطلب

مطلب بعدی را از دست ندهید

راهنمای خرید، معرفی چاپ‌های تازه و تخفیف‌های مناسبتی.

در تاریخ ادبیات فارسی، هیچ دیداری به اندازه‌ی لحظه‌ای که شمس تبریزی و مولانا جلال‌الدین محمد بلخی روبه‌رو شدند، سرنوشت‌ساز نبوده است. این آشنایی نه‌تنها زندگی یک عارف بزرگ را متحول کرد، بلکه گنجینه‌ای از اشعار مولانا را به جهانیان هدیه داد که قرن‌ها بعد هنوز در دل‌ها طنین می‌اندازد.

مولانا پیش از شمس؛ عالمی بی‌شعله

مولانا در سال ۶۰۴ هجری قمری در بلخ به دنیا آمد. پدرش بهاءالدین ولد، از عارفان و عالمان بزرگ زمانه بود که خانواده را در کودکی مولانا به سوی غرب کشاند. آن‌ها سال‌ها در سفر بودند تا سرانجام در قونیه، در آناتولی امروزی، ساکن شدند.

مولانا در قونیه به عالمی صاحب‌نام تبدیل شد. صدها مرید داشت، در مدرسه‌ی علمی تدریس می‌کرد، و در فقه و علوم اسلامی از برجسته‌ترین چهره‌های روزگار خود به شمار می‌رفت. اما چیزی در درونش ناتمام بود. دانشش وسیع بود، اما آتش عشق در وجودش زبانه نمی‌کشید. او خود بعدها گفت که پیش از دیدار شمس، عالم بود؛ اما عاشق نبود.

شمس تبریزی کی بود؟

شمس تبریزی در تبریز به دنیا آمد، اما تاریخ دقیق تولدش روشن نیست. نامش محمد بن علی بن ملک‌داد بود و لقب «شمس‌الدین» داشت که به «شمس» کوتاه شد. او درویشی بود که از شهری به شهر دیگر می‌رفت، نه برای کسب شهرت، بلکه در جستجوی کسی که بتواند عمق باطنش را تاب بیاورد.

شمس در مقالات خود که به «مقالات شمس تبریزی» معروف است، از سال‌ها جستجو برای یافتن مصاحبی شایسته سخن گفته است. او در دعایی که خود نقل می‌کند، از خدا خواسته بود تا او را به «قطب عارفان» زمانه برساند. پاسخ این دعا، مولانا بود.

دیدار تاریخی در قونیه

دیدار تاریخی در قونیه

روز ۲۶ جمادی‌الاخر سال ۶۴۲ هجری قمری، شمس تبریزی وارد قونیه شد. روایت‌های مختلفی از نخستین دیدار این دو وجود دارد. یکی از مشهورترین روایت‌ها این است که شمس در بازار یا کاروانسرایی با مولانا روبه‌رو شد و پرسید: «محمد بزرگ‌تر بود یا بایزید بسطامی؟»

مولانا پاسخ داد که محمد (ص) سرور انبیاست. شمس گفت: «پس چرا محمد گفت ‘ما عرفناک حق معرفتک’ (تو را آن‌گونه که باید نشناختیم) اما بایزید گفت ‘سبحانی ما اعظم شأنی’ (منزهم من، چه بزرگ است شأنم)؟»

این سؤال، مولانا را از پا درآورد. جواب این پارادوکس عرفانی را نه در کتاب‌هایش، نه در درس‌هایش یافته بود. روایت است که مولانا بی‌هوش شد. وقتی به هوش آمد، دیگر آن عالم آرام قونیه نبود.

چهل روز خلوت؛ آغاز یک تحول

شمس و مولانا پس از آن دیدار، به خلوت نشستند. برخی روایت‌ها می‌گویند این خلوت چهل روز طول کشید. در این مدت، نه مولانا برای تدریس می‌رفت، نه برای مریدانش وقت می‌گذاشت. تمام وجودش در مصاحبت با این درویش آتشین‌مزاج غرق شده بود.

این رابطه از جنس استاد و شاگرد معمول نبود. شمس خودش را معلم مولانا نمی‌دانست. این یک دوستی روحانی بود، یک تلاقی دو روح که هرکدام آن دیگری را به اوج خود می‌رساند. مولانا بعدها این رابطه را در قالب تصویر «آینه» توصیف کرد؛ شمس آینه‌ای بود که مولانا برای اولین بار خود واقعی‌اش را در آن دید.

خشم مریدان و غیاب اول شمس

این خلوت و صمیمیت بی‌سابقه، مریدان مولانا را خشمگین کرد. آن‌ها استادشان را از دست داده بودند. این درویش ناشناس از تبریز آمده و مولانای آن‌ها را ربوده بود. فشارها بالا گرفت و شمس، که طبعی آزاد و بی‌قید داشت، تصمیم گرفت قونیه را ترک کند.

مولانا از این جدایی داغان شد. این نخستین بار بود که می‌فهمید چقدر به شمس وابسته شده است. در این دوره، اولین اشعار سوگواری و اشتیاق مولانا سروده شد. او فرزندش سلطان ولد را به دنبال شمس فرستاد و در نامه‌هایی که می‌نوشت، از عمق دردش سخن گفت.

شمس بازگشت. اما این بازگشت نیز دوام نیاورد.

غیاب دوم و ناپدید شدن ابدی

بار دوم که فشار مریدان و احتمالاً خطر جانی وجود داشت، شمس برای همیشه ناپدید شد. سال ۶۴۵ هجری قمری، آخرین باری بود که مولانا شمس را دید. برخی تاریخ‌نگاران معتقدند شمس به دست جمعی از مریدان ناراضی مولانا کشته شد، هرچند این روایت هرگز به‌قطعیت اثبات نشده است.

مولانا خودش بارها به دنبال شمس رفت. حتی به دمشق سفر کرد تا او را بیابد. اما شمس دیگر بازنگشت. این جستجوی بی‌پاسخ، یکی از دردناک‌ترین فصل‌های زندگی مولانا بود.

تولد دیوان شمس؛ عشق به شعر تبدیل شد

تولد دیوان شمس؛ عشق به شعر تبدیل شد

اما آنچه از این فراق زاده شد، معجزه‌ای بود که کمتر درد انسانی به آن انجامیده است. اشعار عاشقانه مولانا در دیوان کبیر که به «دیوان شمس» نیز معروف است، مستقیماً از سوز این جدایی سرچشمه می‌گیرد.

مولانا در این دیوان، بارها نام شمس را به‌جای امضای خودش می‌آورد؛ انگار که شعرها از زبان شمس گفته می‌شوند، نه از زبان خودش. این دیوان حدود سی‌وپنج هزار بیت دارد و از نظر غنای عاطفی و عمق عرفانی، یکی از ثروتمندترین مجموعه‌های شعری دنیاست.

مثنوی معنوی؛ حماسه‌ای که از دل درد برخاست

اگر دیوان شمس فریاد عاشقانه‌ی مولانا بود، مثنوی معنوی معماری بزرگ اندیشه‌ی اوست. این اثر در قالب شعری مثنوی یعنی قالبی که در آن هر بیت قافیه‌ی مستقل دارد، سروده شده و شامل شش دفتر و بیش از بیست‌وپنج هزار بیت است.

مولانا مثنوی را نه از سر هوس، بلکه به اصرار شاگرد وفادارش حسام‌الدین چلبی آغاز کرد. حسام‌الدین روزی کاغذی از آستین درآورد که در آن ابیات ابتدایی مثنوی نوشته شده بود و از مولانا خواست این اثر را کامل کند. مولانا گفت که همین ابیات را آماده داشته است. و این‌گونه بود که یکی از بزرگ‌ترین آثار ادبی بشر آغاز شد.

مثنوی پر است از اشعار مولانا در مورد زندگی و خدا؛ از تمثیل‌هایی که عمیق‌ترین مفاهیم عرفانی را در قالب داستان‌های ساده بیان می‌کند. داستان نی، داستان طوطی و بازرگان، داستان موسی و شبان، هرکدام دریچه‌ای است به سوی فهم رابطه‌ی انسان با هستی و با خدا.

نی؛ استعاره‌ای که همه چیز را گفت

مشهورترین بخش مثنوی معنوی، همان ابیات آغازین است که با «بشنو این نی چون شکایت می‌کند» شروع می‌شود. مولانا در اینجا نی را استعاره‌ای از روح انسان می‌داند که از «نیستان» یعنی اصل و مبدأ الهی‌اش جدا افتاده است.

این تصویر مستقیماً از تجربه‌ی خود مولانا الهام گرفته است. او که از شمس جدا افتاده بود، درد جدایی را نه فقط به‌عنوان یک احساس شخصی، بلکه به‌عنوان یک حقیقت کیهانی درک کرد. هر انسانی از اصل خود جداست، و این جدایی ریشه‌ی تمام دردها و تمام جستجوهاست.

رابطه‌ی شمس و مولانا از منظر عرفانی

بسیاری می‌پرسند که رابطه‌ی شمس و مولانا دقیقاً چه بود. این سؤال ساده‌ای نیست و پاسخ‌های سطحی به آن کمکی نمی‌کند.

در سنت عرفان اسلامی، مفهومی وجود دارد به نام «پیر» یا «مرشد» کسی که سالک را در راه سلوک راهنمایی می‌کند. اما شمس برای مولانا صرفاً یک راهنما نبود. شمس آینه بود، آتش بود، کسی بود که مولانا را از درون منفجر کرد تا چیزی بزرگ‌تر از آنچه بود بسازد.

مولانا خودش این رابطه را با تصویر خورشید و نور توصیف کرده است. شمس یعنی «خورشید» و مولانا می‌گوید که شمس نه فقط نام اوست، بلکه ماهیت اوست. جایی می‌گوید:

«من کجا بودم عجب کو بود من / این چنین مستی ز جام عشق زن»

این شعر از کسی نیست که فقط استادش را دوست دارد. این شعر از کسی است که دگرگون شده، که دیگر همان آدم سابق نیست.

میراث شمس در اشعار مولانا

میراث شمس در اشعار مولانا

حتی پس از ناپدید شدن شمس، حضور او در شعر مولانا تمام نشد. مولانا تا پایان عمر که در سال ۶۷۲ هجری قمری بود همچنان از شمس می‌نوشت، به شمس فکر می‌کرد، و شمس را در هر چیزی که زیبا بود می‌دید.

در دوره‌های بعدی زندگی‌اش، مولانا با دو نفر دیگر نیز نزدیکی روحانی پیدا کرد: صلاح‌الدین زرکوب و حسام‌الدین چلبی. اما هیچ‌کدام جای شمس را نگرفتند. شمس برای مولانا تجربه‌ای بود که یک بار اتفاق می‌افتد.

چرا داستان شمس و مولانا هنوز زنده است؟

در دنیایی که سرعت همه چیز را می‌بلعد، داستان شمس و مولانا هنوز مخاطب دارد. دلیلش ساده است: این داستان از عمیق‌ترین نیاز انسانی سخن می‌گوید نیاز به دیده شدن، به فهمیده شدن، به کسی که روح تو را بشناسد.

شمس برای مولانا آن «دیگری» بود که هر انسانی در جستجوی اوست. و مولانا نشان داد که وقتی این دیدار اتفاق می‌افتد، نتیجه‌اش نه فقط شادی شخصی، بلکه خلق زیبایی برای همه‌ی جهان است.

امروز خرید مثنوی معنوی در سراسر دنیا اتفاق می‌افتد. این کتاب به ده‌ها زبان ترجمه شده و در فهرست پرفروش‌ترین کتاب‌های شعری جهان جای دارد. این محبوبیت تصادفی نیست؛ حرف‌هایی که مولانا از درد جدایی شمس بیان کرده، هنوز هم دقیقاً همان چیزی است که دل انسان مدرن نیاز دارد بشنود.

سخن آخر

داستان شمس و مولانا داستان یک دوستی نیست. داستان یک تحول است. داستان این است که گاهی یک دیدار کافی است تا همه چیز را عوض کند تا عالمی را به عاشق تبدیل کند، تا سکوتی را به شعر، تا دردی را به میراث.

مولانا بدون شمس، فقیه و عالمی بود که نامش شاید در کتاب‌های تاریخ می‌ماند. با شمس، به صدایی تبدیل شد که هشت قرن است خاموش نشده است.

حالا که قطع را انتخاب کردید

کتاب‌های شعر و ادبیات را بر اساس قطع، جنس جلد و بودجه فیلتر کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *